ÖZEL RÖPORTAJ / Panathinaikos’un topuk sesleri Selen Erdem: “Ben sahaya savaşmak için çıkıyorum”

Özel Röportaj: Demet Sarova

 

Selen Erdem’i çoğumuz saha kenarındaki yüksek enerjisi, maçın her anını yaşayan hali ve topuklularıyla tanıyoruz. Oysa o görüntünün arkasında, yıllarını basketbola vermiş ve yolunu Yunanistan’ın köklü kulüplerinden Panathinaikos’a taşımış bir antrenör var. Kulübün kadın basketbol takımının ilk yabancı başantrenörü olarak üstlendiği sorumluluğu da yalnızca maç kazanmakla tarif etmiyor: “O armanın sorumluluğunu almaya geldim” diyor.

 

Ben bu röportajda hem başka bir ülkede kendi basketbol anlayışını ortaya koyan koçu hem de o görüntünün ardındaki Selen’i merak ettim. Oyuncularına güven veren bir antrenörün kendi zor günleriyle nasıl baş ettiğini, güçlü kadın diye tanımlanmanın bazen yorucu olup olmadığını, topuklular konuşulurken basketbol aklının ne kadar görüldüğünü…

 

Selen Erdem de cevaplarında yalnızca saha kenarındaki kararlı koçu değil; yorulan, üzülen, hatalarından öğrenen ve yeniden ayağa kalkan tarafını paylaştı. Ortaya basketboldan başlayıp kadın olmaya, güvene ve bir insanın hayatında iz bırakmaya uzanan bir sohbet çıktı.

 

 

“HİÇBİR ŞEYİ HAZIR BULMADIM”

 

Çok genç yaşta oyunculuktan antrenörlüğe geçtiniz. Sahada verilen kararları uygularken, bu kez o kararları veren kişi oldunuz. Bu geçişin en zor tarafı neydi?

 

Benim için en zor tarafı, çok genç yaşta böyle büyük bir sorumluluğu almak oldu. Çünkü oyuncuyken hata yaptığınızda, sonuçta kendi hatanızla karşı karşıyasınız. Antrenör olduğunuzda ise verdiğiniz karar sadece sizi etkilemiyor. Bir oyuncuyu, bir takımı, bazen bir sezonu etkileyebiliyor. Ben çok genç yaşta antrenörlüğe başladım. Açıkçası o zaman bugün bildiklerimin hiçbirini bilmiyordum. Çok hata yaptım, çok şey yaşayarak öğrendim. Ama belki de beni bugün olduğum koç yapan şey bu oldu. Çünkü hiçbir şeyi hazır bulmadım. Teker teker tırmanarak, savaşarak buldum.

 

Oyunculuktan antrenörlüğe geçince basketbola bakışım da değişti. Eskiden oyunun sadece içinde olduğum kısımlarıyla ilgileniyordum. Sonra oyunun tamamını görmek zorunda olduğumu fark ettim. Hatta sadece oyunun değil, dışında yaşanan her şeyin de farkında olmak zorundaydım. Ben antrenörlüğü bir anda öğrenmedim. Yıllar içinde, yaşayarak öğrendim.

 

 

Verdiğiniz bir kararın bazen bütün sezonu etkileyebildiğini söylediniz. Bir de antrenörlüğün şu tarafı var: Kazanıldığında oyuncular konuşuluyor, kaybedildiğinde gözler koça çevriliyor. Sizce liderlik biraz da başarıyı oyunculara bırakıp başarısızlığın sorumluluğunu üstlenmek midir?

 

Kazandığımızda oyuncularımın ön plana çıkmasını isterim. Çünkü sahada mücadele eden, benim söylediklerimi uygulamaya çalışan onlar. Ama kaybettiğimiz zaman ilk önce kendime bakarım. Aslında genel hayatımda da böyleyimdir. Nerede yanlış yaptım? İlk sorum bu olur kendime. Maça yeterince iyi hazırlanabildim mi?

 

Oyuncularımı maça iyi hazırlayabildim mi? Maçın içinde bir şeyleri değiştirebilir miydim?

 

Ama tabii ki oyuncuların da sorumluluğu var. Sahada oynayan onlar, yeteneklerini göstermeleri gereken yer saha. Ben hiçbir zaman başarısız olduğumda oyuncularımı öne atmam. Bu bir takım oyunu; sorumlulukları paylaşmayı öğretirim öncelikle.

 

Kazandığımızda “biz”, kaybettiğimizde “biz” diyebilmek benim için liderliğin bir parçası.

 

“SADECE MAÇ KENARINDAKİ SELEN’İ GÖRÜRSENİZ EKSİK GÖRÜRSÜNÜZ”

 

Sizi maç sırasında oldukça dışa dönük, yüksek enerjili görüyoruz. Oysa antrenörlüğün seyircinin görmediği tarafında rakip analizi, tekrar tekrar izlenen görüntüler ve yalnız alınan kararlar var. Sizin antrenörlüğünüzü daha çok hangisi anlatıyor: Herkesin gördüğü o ateş mi, kimsenin görmediği masa başı mı?

 

Aslında ikisi de. İnsanlar beni maç sırasında görüyor. Bağırıyorum, kızıyorum, seviniyorum, oyuncularımla konuşuyorum. Ben maçı gerçekten yaşayan bir insanım. Kenarda sakin oturup maçı izleyemiyorum. :)Ama o 40 dakika, aslında işin en görünen kısmı.

 

Maçtan önce rakibi analiz ediyorum. Oyuncularıma analiz ettiriyorum. Detaylarla çok uğraşıyorum. Bazen herkesin çok küçük gördüğü bir şey, benim için önemli olabiliyor. O maçı biz öncelikle sahada değil, öncesindeki antrenmanlarla, hazırlık sürecindeki planlarla kazanıyoruz. Sonra sahaya çıkıp uyguluyoruz. Maç başladığında bütün o hazırlık kafamın içinde oluyor ve karar vermem gerekiyor. O yüzden sadece maç kenarındaki Selen’i görürseniz eksik görürsünüz.

 

 

Disiplin sizin için önemli. Ama yeni kuşak sporcuların otoriteyle ilişkisi de değişiyor. Sizce bugün bir antrenörün otoritesi, sesini ne kadar yükselttiğinden çok oyuncuyu ne kadar ikna edebildiğinden mi geliyor?

 

Ben disiplin konusunda çok net bir insanım. Takımın kuralları olmalı. Herkes neyi yapıp neyi yapamayacağını bilmeli. Ama sadece “Ben koçum, bunu yapacaksın” diyerek bir takımı uzun süre yönetebileceğinizi düşünmüyorum.

 

Ben oyuncuma nedenini anlatmak istiyorum. Neden bunu yapıyoruz? Neden bu şekilde savunma yapıyoruz? Neden bu kurala ihtiyacımız var? Oyuncu size inanırsa, o disiplin çok daha güçlü oluyor. Benim oyuncularımın benden korkmasını istemiyorum. Bana saygı duysunlar ve bana güvensinler istiyorum. Tabii ki disiplin kuralları içinde, saha içinde ve dışında farklı şekilde yaklaşım gerektiğine inanıyorum. Özellikle yeni Z kuşağı ile bağlantı eski nesilden çok farklı. Bu duruma ayak uydurmak da benim işimin bir parçası. Yani ben, otoritemi sesimi yükselterek değil, oyuncumun bana inanmasını sağlayarak kurmak istiyorum.

 

SAHADA KOÇ, SAHA DIŞINDA SELEN ABLA

 

Güven ve yakınlık kurmanın zor bir tarafı da var: Akşam derdini dinlediğiniz bir oyuncuya ertesi gün “Bugün oynamıyorsun” diyebilmek… Oyuncularınızla kurduğunuz duygusal bağ ile antrenör olarak vermeniz gereken kararlar arasındaki çizgiyi nerede çekiyorsunuz?

 

Ben oyuncularımla yakın olmayı seviyorum. Onların sadece basketbolunu değil, insan olarak ne yaşadığını da bilmek istiyorum. Onların gücünü %100 kullanmalarını sağlamak için her şeye hâkim olmam gerektiğini düşünüyorum. Biz bir aileyiz ve takım içerisinde o aile ortamını çok önemsiyorum. Ama maç ve idmanda herkesin görevini yapması gerekiyor. Bu bizim işimiz. Oyuncularım şunun farkında: Saha içindeki Selen Coach farklı, saha dışındaki Selen abla farklı kişiler. Bütün oyuncularımla bağ kurmayı seviyorum. Tabii ki kolay değil. İnsan bağ kurduğu birini üzmek istemiyor. Altını tekrar çizmek isterim ki bizim işimiz maç kazanmak. Bunun için her şeyi yapıyoruz.

 

“KENDİMİ SÜREKLİ GÜÇLÜ GÖSTERMEK ZORUNDA HİSSETMİYORUM”

 

Kadınlara sürekli “güçlü ol” deniyor. Siz de güçlü kadın figürüyle özdeşleşen isimlerden birisiniz. Ama bazen şunu düşünüyorum: Neden kadın hep güçlü olmak zorunda? Yorulma, kırılma ya da “Bugün güçlü değilim” deme hakkımız sanki başarı hikâyelerinden çıkarılıyor. “Güçlü kadın” tanımı da zaman zaman kadın için başka bir baskıya dönüşüyor mu?

 

Bence dönüşebiliyor. Çünkü güçlü kadın denildiğinde sanki hiç yorulmayan, hiç ağlamayan, hiç kırılmayan bir kadın anlatılıyor. Ben öyle değilim. Benim de çok zorlandığım zamanlar oldu, hâlâ da oluyor. Benim de ağladığım, kendimi kötü hissettiğim, “Ben bunu nasıl çözeceğim?” dediğim günler oldu, oluyor da… Ama hayat bana şunu öğretti: O duyguyu yaşayabilirsin. Önemli olan orada kalmamak. Ben güçlü olduğum için hiç düşmedim diye düşünmüyorum. Ben düştüm. Sadece her seferinde yeniden kalkmayı öğrendim. O yüzden artık kendimi sürekli güçlü göstermek zorunda hissetmiyorum. Yorulduysam yoruldum diyebilirim. Üzüldüysem üzgünüm diyebilirim. Bence bu da güç.

 

“BEN SAHAYA SAVAŞMAK İÇİN ÇIKIYORUM”

 

Bir kadının görünüşüne bazen kendi tercihinin ötesinde anlamlar yükleniyor. Sizin topuklularınız da zamanla neredeyse imzanıza dönüştü. Sizin için taşıdıkları anlamla medyanın ve seyircinin onlara yüklediği anlam aynı mı?

 

Aslında benim için çok daha basit başladı. Ben topuklu ayakkabı giymeyi seviyorum. Kendimi öyle daha iyi hissediyorum. Sahaya çıkarken de hiçbir zaman “Bugün herkes beni konuşacak” diye düşünmedim. Ben zaten yıllardır böyle giyiniyorum. Sonra insanlar buna anlam yüklemeye başladı. “Selen’in imzası”, “güç göstergesi” gibi şeyler söylendi. Şimdi bunun benimle özdeşleştiğini biliyorum. Hatta bazen insanlar beni görmeden önce topuk sesimi duymak istiyor.

 

Ama benim için topuklu ayakkabı bir gösteri değil. Ben sahaya savaşmak için çıkıyorum. Topuklular da benim bir parçam, dik duruşumun bir parçası.

 

 

Peki bu görünürlük bazen yaptığınız işin önüne geçti mi? Hiç “Topuklular konuşulurken benim basketbol aklım yeterince konuşulmuyor” diye düşündüğünüz oldu mu?

 

Oldu tabii ki ancak kendimin nereden geldiğini biliyorum. Üniversitenin antrenörlük bölümünden onur listesine girerek mezun oldum, yıllarca sahada ve o soyunma odasında yer aldım oyuncu olarak. A Milli Takım ile Rio 2016 Olimpiyatları, 1 Dünya Şampiyonası, 2 Avrupa Şampiyonası ve sayısız kulüp takımı ve sayamadığım altyapılar derken her yerdeydim. Sadece insanlar fark etti topukluları ama ben zaten hep oradaydım. Bundan 4 sene önce topuklular sayesinde açığa çıkmış oldu sadece. Benim için önemli olan, insanların önce topuklularımı konuşup sonra basketbolumu da konuşmasıydı. Ve açıkçası zaman içinde bunun da olduğunu düşünüyorum. Topuklular beni görünür yaptı ama beni burada tutacak olan şey yaptığım iş.

 

BİR GÜN “SELEN ERDEM GİBİ” DENMESİ…

 

“Dişi Fatih Terim” benzetmesinden hoşlandığınızı biliyorum. Ama burada dikkatimi çeken bir şey var: Başarılı bir kadın yine başarılı bir erkek üzerinden tarif ediliyor. Bir gün genç bir antrenör için “Selen Erdem gibi” denmesi sizin için daha başka bir anlam taşır mı?

 

Tabii ki taşır. “Dişi Fatih Terim” denmesini seviyorum. Çünkü Fatih Terim çok güçlü bir karakter ve Türk sporunda çok önemli bir isim. Cinsiyetçi yaklaşım olarak görmüyorum, insanların benzettiği şey sahada verdiğimiz savaş ve o haller. Ama bir gün, genç bir antrenör için “Selen Erdem gibi” denmesi benim için çok daha farklı olacak, buna eminim. Çünkü o zaman artık başka birinin üzerinden tarif edilmiyorsunuz. Kendi yolunuz bir örnek haline geliyor. Ben genç kadın antrenörlerin benden sonra daha rahat ilerlemesini isterim. Bu sorumluluğu üzerimde bu şekilde taşıyorum. Bir kadının önündeki yolu açabilmem, benim için en büyük başarılardan biri olur.

 

“BASKETBOLUN DİLİ ZATEN ORTAK”

 

Yunanistan’a gittiğinizde yeni bir takımın yanı sıra yeni bir dile ve kültüre de alışmanız gerekiyordu. Bu süreçte sizi en çok zorlayan ne oldu?

 

Yeni bir ülkeye gitmek zaten hiç kolay değil. Yeni takım, yeni insanlar, yeni bir dil… Bir de Türkiye ve Yunanistan’ın kendine has bir ilişkisi var. Ancak burada gerçekten çok sıcak karşılandım ve zorlukları en az seviyede yaşamamı sağladılar. Ama benim için en zor şey rekabet değildi. Birbirimizi tanımaktı. İlk başta biraz gözlemledim. İnsanları, oyuncuları, basketbolu anlamaya çalıştım. Sonra şunu gördüm: İki ülke birbirinden çok farklı gibi görünse de insan olarak aslında çok fazla ortak noktamız var. Ve basketbolun dili zaten ortak. Ben Yunanistan’a sadece başka bir ülkede çalışmaya gitmedim; kendimi de başka bir kültürün içinde yeniden tanıdım.

 

Panathinaikos tarihinin ilk yabancı başantrenörü oldunuz. Köklü bir kulübün dışından gelip takımın liderliğini üstlenmek nasıl bir sorumluluk? Orada kabul görmek için kazanmak yeterli mi, yoksa kulübün geçmişini ve taraftarın duygusunu da anlamak gerekiyor mu?

 

Bence önce anlaması gerekiyor. Panathinaikos çok büyük bir kulüp. Burada insanlar sadece bugünü yaşamıyor. Geçmişi de çok güçlü şekilde yaşıyorlar. Bu kulübün ilk yabancı antrenörü olmak sorumluluğu oldukça büyük; hem kendi adıma, antrenörlüğüm adına hem de ülkem adına. Bunun bilincinde çalışmaya devam ediyorum.

Ben Türkiye’den geldiğim için kendi basketbol anlayışımı tabii ki beraberimde getirdim. Ama buraya gelip “Ben böyleyim, herkes bana uyacak” demedim. Önce kulübü tanımaya çalıştım. İnsanları tanıdım. Taraftarın ne hissettiğini anlamaya çalıştım. Çünkü bir kulübün formasını giymekle o formanın ne ifade ettiğini anlamak aynı şey değil. Ben Panathinaikos’a sadece takım çalıştırmaya gelmedim; o armanın sorumluluğunu almaya geldim.

 

KADIN ANTRENÖRLERİN “İLK”LERİ NE ZAMAN NORMALLEŞECEK?

 

2016 Rio Olimpiyatları’nda A Milli Kadın Basketbol Takımı’nın teknik ekibindeydiniz ve Türkiye kadın basketbol tarihinin Olimpiyat gören ilk kadın koçu olarak anılıyorsunuz. Bir “ilk” olmak gurur verici. Ama aradan on yıl geçmesine rağmen hâlâ çok az kadın antrenörün öne çıkması, o gururun içine biraz burukluk da katıyor mu?

 

Kesinlikle katıyor. Rio benim hayatımın en özel deneyimlerinden biri. Orada olmak, Türkiye’yi Olimpiyatlarda temsil etmek benim için çok büyük bir gurur. İlk kadın antrenör olarak anılmak da tabii ki güzel ama acı verici de aynı zamanda. Keşke daha fazla kadın antrenör yetiştirebilsek. Aradan bu kadar yıl geçmesine rağmen hâlâ kadınların ilklerini konuşuyor olmamız beni biraz düşündürüyor. Ben artık genç bir kadın antrenörün “Bunu bir kadın yapabilir mi?” diye düşünmesini istemiyorum. Yapsın. Denesin. Hata yapsın. Yeniden denesin.

 

Benim ilk olmam gurur verici ama benden sonra gelen kadınların bunu normalleştirmesi benim için çok daha değerli.

 

“DÜNKÜ BAŞARINIZ, BUGÜNKÜ KONFOR ALANINIZ OLMAMALI”

 

Geçen sezon Panathinaikos’u EuroCup Women’da kulüp tarihinin ilk çeyrek finaline taşıdınız. Başarının tuhaf bir tarafı var: Dün olağanüstü kabul edilen bir sonuç, ertesi sezon beklentiye dönüşüyor. İnsan bazen kendi başarısının baskısını da taşımak zorunda kalıyor mu?

 

Geçen sezon bizim için çok önemliydi. Kulüp tarihinde ilk kez çeyrek finale gittik. Tabii ki bunun gururunu yaşadım. Ama yeni sezon başladığında kimse size “Geçen sezon çok başarılıydınız” diye maç kazandırmıyor. Her şey yeniden başlıyor. Ben de zaten dünle yaşamayı seven bir insan değilim. Bir şeyi başardıysam mutlu olurum ama sonra “Şimdi ne yapacağız?” diye düşünmeye başlarım. Bence başarı biraz böyle bir şey. Dünkü başarınız, bugünkü konfor alanınız olmamalı. Ben baskıdan kaçmıyorum. Çünkü hedefiniz büyüyorsa, sorumluluğunuz da büyüyor.

 

Basketbolda veri, istatistik ve video analizi giderek daha belirleyici. Ama oyuncunun güveni, aidiyeti ya da o gün ne hissettiği rakamlara kolayca sığmıyor. Rakamlarla sezgileriniz farklı şeyler söylediğinde nasıl karar veriyorsunuz?

 

Öncelikle benim için analiz en önemli şeydir. Rakip oyuncularının özelliklerini, taktiklerini, neler yapabileceklerini takımıma ezberletirim. Özellikle bugünün basketbolunda bunları kullanmadan ilerleyemezsiniz. Ama basketbol sadece istatistik değil. Bazen bir oyuncunun rakamları size başka bir şey söyler ama siz oyuncunun gözlerine baktığınızda başka bir şey görürsünüz. O zaman o hissi dinlemeniz gerekiyor. Çünkü oyuncunun o gün kafasının nerede olduğunu, ne yaşadığını bir istatistik size anlatamaz. Ama bunun tersi de doğru. Sadece “Ben böyle hissediyorum” diyerek de koçluk yapamazsınız. Ben ikisini birlikte kullanıyorum. Rakamlar oyunu anlatır, oyuncu ise bazen rakamların anlatamadığı kısmı anlatır.

 

“KAYBETTİKTEN SONRA DEVAM ETMEYİ ÖĞRENDİM”

 

Yıllar insana kazanmayı olduğu kadar kaybetmeyi de öğretiyor mu? Bugünkü Selen Erdem bir mağlubiyeti, antrenörlüğünün ilk yıllarındaki Selen Erdem’den farklı mı yaşıyor?

 

Çok farklı. Eskiden kaybettiğim bir maçtan sonra kendimi çok fazla yıpratıyordum. Eve gidip maçı kafamda tekrar tekrar oynatıyordum. Şimdi yine üzülüyorum. Hâlâ kaybetmeyi hiç sevmiyorum. Bunu değiştiremedim. :) Ama artık bir mağlubiyetin beni günlerce aşağı çekmesine izin vermiyorum. Maç bittiğinde bakıyorum: Nerede hata yaptık? Ne öğrendik? Bir sonraki maçta neyi değiştireceğiz? Sonra devam ediyorum. Çünkü yıllar bana şunu öğretti: Kaybetmeyi sevmeyi öğrenmedim. Kaybettikten sonra devam etmeyi öğrendim. Bence aradaki fark çok büyük.

 

KUPALARIN ÖTESİNDE BİR İZ BIRAKMAK

 

Son olarak… Günün birinde antrenörlüğü bıraktığınızda, kupaların, galibiyetlerin ve istatistiklerin dışında, eski bir oyuncunuzun sizin hakkınızda hangi cümleyi kurması size “Ben bu işi doğru yapmışım” dedirtir?

 

Sanırım “Hocam, sizinle çalıştığım dönemde kendime daha çok inanmaya başladım” demesi beni çok etkiler. Tabii ki kupalar benim için önemli. Ben kazanmayı seviyorum. Şampiyon olmak istiyorum. Bunları söylemekten de çekinmiyorum. Ama yıllar sonra oyuncularımın beni sadece kazandığımız maçlarla hatırlamasını istemem. Ben onların hayatında güzel bir iz bırakmak istiyorum. Bir oyuncum yıllar sonra karşıma gelip “Sizinle çalıştığım dönemde çok şey öğrendim, sadece basketbol değil, hayatla ilgili de” derse, o zaman gerçekten mutlu olurum. Çünkü kupa bir yerde kalıyor. İstatistik bir yerde kalıyor. Ama bir insanın hayatına dokunduysanız, o sizden sonra da devam ediyor. İşte o zaman “Evet, ben bu işi doğru yapmışım” derim.