TÜRK FUTBOLUNDA SEKSİ FUTBOL: GÜZELLİĞİ UNUTAN OYUN

1996 Avrupa Futbol Şampiyonası… İngiltere, futbolun anavatanında büyük bir turnuvaya ev sahipliği yapıyor. Tribünlerde futbolun heyecanı, ekranlarda ise futbolun kendisi kadar ilgi çekici bir tartışma var.

David Winner, Kökler: İngiliz Futbolunun Yakın Tarihi kitabında, o günlerde BBC'de yorumculuk yapan Ruud Gullit'in Britanyalı televizyon izleyicilerini yeni bir kavramla tanıştırdığını anlatıyor: Seksi Futbol.

Gullit, Portekiz millî takımını beğendiğini, çünkü Portekizlilerin “seksi futbol” oynadıklarını söylüyor. Yanındaki spiker Des Lynam tek kaşını kaldırıp soruyor:

“Ne demek istiyorsun?”

Gullit'in cevabı, futbolun yalnızca bir skor oyunu olmadığını hatırlatan cinsten. Futbol, beceriyle, tarzla, oyunbazlıkla, hayal gücüyle oynandığında; futbolcu yalnızca rakibin oyununu bozmak yerine kendi oyununu yarattığında güzelleşiyor.

Başka bir deyişle, futbolun yalnızca kazanmak için değil, seyredilmeye değer olduğu için de oynanabileceğini söylüyor.

İşte Türk futbolunun bugün dönüp bakması gereken yer tam da burası.

Çünkü bizde futbol uzun zamandır kazanmanın matematiğini konuşuyor, fakat güzelliğin fiziğini pek merak etmiyoruz.

Maçtan önce dizilişler, maçtan sonra puan cetveli… Arada kalan doksan dakika ise çoğu zaman bir hesap kitap meselesi.

Peki, bizim futbolumuzun içinde hiç mi hayal gücü yok? Hiç mi yaratıcılık olmadı? Türk futbolunun geçmişinde, bugününde, tribünleri ayağa kaldıran o oyunbaz ruh nerede?

Sorunun cevabını aramak için biraz geriye, futbolun henüz yalnızca bir sonuç tablosundan ibaret olmadığı yıllara gitmek gerekiyor.

Mahalle arasında başlayan hayal gücü

Türk futbolunun geçmişine baktığımızda, “seksi futbol” kavramının bizde hiç karşılığı olmadığını söylemek haksızlık olur.

Lefter Küçükandonyadis'in topa dokunuşunda, Metin Oktay'ın futbol zekâsında, Can Bartu'nun zarafetinde, Cemil Turan'ın hücum anlayışında, Beşiktaş'ın Vedat Okyar'ında, Sergen Yalçın'ın ayağında bu oyunun estetiğini bulmak mümkündü.

Bunlar yalnızca iyi futbolcular değildi. Topla kurdukları ilişki, futbolun mekanik bir iş olmadığını gösteren ayrı ayrı hikâyelerdi.

Bir futbolcunun rakibini geçmesi başka şeydir; rakibini geçerken seyirciye de bir hikâye anlatması başka…

Sergen'in bir pası, yalnızca takım arkadaşını topla buluşturmak değildi. Bazen rakibin aklından geçen ihtimali boşa çıkarmak, bazen de tribündeki seyircinin henüz düşünmediği bir çözümü ortaya koymaktı.

Lefter'in futbolunda da topun yalnızca ayağa bağlı bir nesne olmadığını hissederdiniz. Top, futbolcunun düşüncesine eşlik ederdi.

Elbette geçmişin her maçını güzel, bugünün her maçını çirkin ilan etmek kolaycılık olur. Eski futbolun da temposu, fiziksel mücadele anlayışı ve taktik disiplini bakımından kendine özgü sorunları vardı. Fakat geçmişin futbol hafızasında, oyuncunun kişiliğiyle oyunun kişiliğinin daha görünür olduğu anlar bulunuyordu.

Bugün ise futbolcunun kişiliği, çoğu zaman teknik direktörün oyun planının içinde eriyebiliyor.

Brezilya'yı seyretmek, Hollanda'yı anlamak

Bir dönem futbolseverin hafızasında yalnızca takımların kazandığı kupalar değil, oynadıkları futbol da yer ederdi.

Brezilya denildiğinde top tekniği, yaratıcılık ve doğaçlama; Hollanda denildiğinde alan kullanımı, hareketlilik ve kolektif hücum akla gelirdi.

1970 Brezilya'sı, 1974 Hollanda'sı veya 1982 Brezilya'sı, futbolun farklı güzelliklerini temsil eden örnekler olarak anıldı. Bu takımların her biri aynı şekilde oynamıyordu. Ancak futbolun seyirlik tarafını, yalnızca skorun yanına iliştirilmiş bir süs olarak görmüyorlardı.

Burada önemli bir ayrım var: Güzel futbol, mutlaka savunmayı ihmal eden futbol değildir. Yaratıcılık, disiplinsizlik demek değildir. Hücum futbolu da her zaman kontrolsüz biçimde ileri gitmek anlamına gelmez.

Gullit'in anlattığı zevkin özünde, futbolcunun oyunun içinde düşünmesi ve düşündüğünü uygulayabilmesi yatıyor.

Türk futbolu ise zaman zaman bu güzelliği yakaladı; fakat onu sürekli bir oyun kültürüne dönüştürmekte zorlandı.

2000'lerin başında bir başka ihtimal

2000 yılında Galatasaray'ın UEFA Kupası'nı kazanması, 2002 Dünya Kupası'nda Türkiye'nin üçüncü olması…

Bu başarılar, Türk futbolunun yalnızca mücadele gücüyle değil, oyun kalitesiyle de uluslararası ölçekte söz sahibi olabileceğini gösteren dönemlerdi.

Fatih Terim'in Galatasaray'ı, Şenol Güneş'in millî takımı farklı koşullarda, farklı futbol anlayışlarıyla başarıya ulaştı. Bu başarıların ortak noktası, yalnızca bireysel yetenek değildi; takımın birlikte hareket etmesi, doğru anlarda cesaret göstermesi ve oyunun temposunu değiştirebilmesiydi.

Fakat burada da bir tuzağa düşmemek gerekiyor.

Bir takımın kupa kazanması, otomatik olarak “seksi futbol” oynadığı anlamına gelmez. Aynı şekilde kupayı kazanamayan bir takım da güzel futbol oynayabilir.

Türk futbolunda başarıyı çoğu zaman kupayla ölçtük; futbolun bize yaşattığı deneyimi ise ikinci plana bıraktık.

Sonuçta hafızamızda zaferler kaldı, ama o zaferlere giden oyunun nasıl bir futbol kültürü oluşturduğu üzerine yeterince düşünmedik.

Peki, bugün neden daha az hayal gücü görüyoruz?

Bugünün futbolu, geçmişe göre çok daha hızlı, fiziksel ve taktik açıdan ayrıntılı. Alanlar daralıyor, baskı daha erken başlıyor, top kaybının bedeli büyüyor.

Modern futbolda teknik direktör, oyuncusundan yalnızca topu iyi kullanmasını değil, top kaybettiğinde nerede duracağını, hangi alana koşacağını, rakip baskıyı nasıl kıracağını da bilmesini istiyor.

Bunların hiçbiri kendi başına kötü değil. Hatta iyi futbolun temel koşulları arasında.

Ancak sorun, sistemin oyuncunun yeteneğini geliştiren bir çerçeve olmaktan çıkıp oyuncunun yaratıcılığını sınırlayan bir kalıba dönüşmesiyle başlıyor.

Bir kanat oyuncusu rakibini geçebilecekken güvenli pası tercih ediyorsa…

Bir orta saha oyuncusu dikine oynayabilecekken topu geriye gönderiyorsa…

Bir forvet, kendi çözümünü üretmek yerine yalnızca önceden belirlenmiş koşuyu yapıyorsa…

Burada yalnızca futbolcunun tercihini değil, o tercihi şekillendiren futbol ortamını da sorgulamak gerekiyor.

Çünkü hata yapma özgürlüğü olmayan futbolcudan yaratıcılık beklemek, ressama tuval verip renkleri yasaklamaya benziyor.

Futbolumuzun en büyük rakibi: Hata korkusu

Türkiye'de futbolun en önemli sorunlarından biri, oyuncunun hata yaptığı anda karşılaştığı baskı.

Genç futbolcu top kaybediyor; tribün homurdanıyor. Bir çalım deniyor; yorumcu “gereksiz risk” diyor. Bir pası dikine oynuyor; top rakibe geçince bütün hücum organizasyonu sorgulanıyor.

Oysa aynı futbolcu rakibini geçip gol hazırladığında, o riskin neden alındığını konuşan pek az kişi oluyor.

Biz çoğu zaman sonucu görüyor, kararın niteliğini sonuca göre değerlendiriyoruz.

Bu da oyuncuya şu mesajı veriyor: “Yanlış yapma, güvenli oyna, sorumluluğu başkasına bırak.”

Böyle bir ortamda futbolcu, oyunu güzelleştirmekten önce kendisini güvenceye almaya çalışıyor.

Üstelik bu baskı yalnızca tribünden gelmiyor. Teknik direktörün kısa vadeli sonuç beklentisi, yönetimin sabırsızlığı, medyanın günlük tartışma düzeni ve kulüplerin ekonomik kaygıları da bu atmosferi besleyebiliyor.

Bir teknik direktörün birkaç kötü sonuçtan sonra görevini kaybetme ihtimali, uzun vadeli oyun anlayışını sürdürmesini zorlaştırabiliyor. Genç oyuncuya zaman tanımak yerine hazır futbolcuya yönelmek, kulüpler açısından daha güvenli bir tercih gibi görülebiliyor.

Böylece yaratıcılık, futbolun doğal bir parçası olmaktan çıkıp riskli bir lükse dönüşüyor.

Bizim futbolumuzda sorun yetenek mi, kültür mü?

Türk futbolcusunun yetenek bakımından yaratıcılığa uzak olduğunu söylemek mümkün değil.

Sokak futbolu, mahalle maçları, dar alanlarda oynanan oyunlar, topa hâkimiyet ve doğaçlama için önemli bir deneyim alanıydı. Çocuk, topu ayağına aldığında yalnızca bir taktik görev yerine getirmiyor; kendi çözümünü arıyordu.

Fakat futbolcu yetiştirme sistemi, bu doğal beceriyi profesyonel oyunun gerektirdiği karar alma ve oyun bilgisiyle ne ölçüde birleştirebiliyor?

Asıl mesele burada.

Altyapıda oyuncuya yalnızca doğru yerde durmayı değil, doğru kararı nasıl vereceğini öğretmek gerekiyor. Çalım atmayı yasaklamadan ne zaman çalım atacağını, dikine pası engellemeden hangi koşulda risk alacağını anlatmak gerekiyor.

Yetenek, işlenmediğinde ham madde olarak kalır. Taktik, yaratıcılığı boğduğunda ise futbol bir talimatlar dizisine dönüşür.

İhtiyacımız olan şey, bu ikisinin birbirini tamamlaması.

Bugünün futbolunda seksi oyun mümkün mü?

Elbette mümkün.

Üstelik bugünün futbolunda yaratıcılık, geçmişe göre daha da değerli. Çünkü savunmalar daha organize, boş alanlar daha az, baskı daha yoğun.

Böyle bir ortamda rakibini bir vücut çalımıyla eksiltmek, iki pasla baskıyı kırmak, beklenmedik bir ara pası atmak ya da hücumun yönünü aniden değiştirmek yalnızca estetik değil, aynı zamanda taktiksel bir avantaj.

Ancak Türk futbolunda güzel oyunu konuşurken sık sık bir yanlış yapıyoruz: Birkaç yetenekli futbolcunun varlığını, takımın güzel futbol oynadığına dair yeterli kanıt sayıyoruz.

Oysa bir takımın seksi futbol oynayabilmesi için yalnızca yıldız oyunculara ihtiyacı yok. Oyuncuların birbirlerini anlaması, topsuz hareket etmesi, alan yaratması, doğru zamanda risk alması ve bireysel yeteneklerini ortak bir oyun anlayışı içinde kullanması gerekiyor.

Bir futbolcunun rakibini geçmesi güzeldir. Ama onun açtığı boşluğu takım arkadaşının değerlendirmesi, o güzelliği takım oyununa dönüştürür.

İşte futbolun asıl dansı burada başlar.

Türk futbolunun bugün bu anlayıştan bütünüyle yoksun olduğunu söylemek doğru olmaz. Farklı dönemlerde, farklı takımlarda ve farklı oyuncularda bu özellikleri görmek mümkün. Ancak bunların kalıcı ve ortak bir oyun kültürüne dönüşmesi, hâlâ üzerinde düşünülmesi gereken bir mesele.

Son düdükten sonra geriye ne kalıyor?

Bir futbol maçını yalnızca skoruyla hatırlamak mümkün.

Ama bazı maçlar vardır ki, üzerinden yıllar geçse de bir pası, bir çalımı, bir golün hazırlanışını hatırlarsınız.

Çünkü futbolun hafızası yalnızca kupalardan oluşmaz. Bazen bir futbolcunun topu ayağından çıkarmadan önce yaptığı küçük bir hareket, kazanılmış bir maçtan daha uzun yaşar.

Ruud Gullit'in “seksi futbol” dediği şey, belki de tam olarak bu.

Futbolun insana yalnızca heyecan değil, seyir zevki de vermesi…

Türk futbolu için mesele, geçmişin romantizmine sığınmak ya da bugünün futbolunu bütünüyle mahkûm etmek değil. Mesele, futbolun neden oynandığını yeniden hatırlamak.

Kazanmak için mi?

Elbette.

Ama yalnızca kazanmak için mi?

İşte burada durup düşünmek gerekiyor.

Çünkü futbol, doksan dakika boyunca rakibin hata yapmasını beklemekten ibaret değildir. Bazen rakibe hiç beklemediği bir güzellik sunmak, onun bütün hesabını bozmak demektir.

Bir çalım, bir ara pası, bir duvar pası, bir beklenmedik koşu…

Bunlar futbolun küçük şiirleridir.

Ve belki de Türk futbolunun bugün ihtiyacı olan şey, bu şiirleri yeniden yazabilecek oyuncular yetiştirmek kadar, o şiirlerin yazılmasına izin verecek bir futbol iklimi oluşturmaktır.

Çünkü futbol yalnızca kazanıldığında güzel değildir. Bazen güzel oynandığı için de kazanılır.

Ve bazen de kazanamasa bile insanın hafızasında kalır.

Gullit'in 1996'da anlattığı zevk, bugün Türk futbolunun önünde hâlâ duran bir sorudur:

Biz sahada yalnızca rakibi yenmeye mi çalışıyoruz, yoksa seyirciye hatırlamaya değer bir futbol da mı sunuyoruz?